📖 Gafe kɔnɔkow

←Sigida tɛmɛnen | Sigida nata→

Gafe kɔnɔko fɛsɛfɛsɛlenw

Ɲɛ fɔlɔ

Nin gafe in labaaracogo

Waleɲumandɔn ni foliw

Ɲɛbila-kuma

Gafe kɔnɔkow

Gafe kɔnɔko fɛsɛfɛsɛlenw

Kunnafoni damadɔw ka ɲɛsin dugumisɛnw kɛnɛya­baarakɛlaw ma

Jɔn ye kɛnɛya­baarakɛla ye dugumisɛnw kɔnɔ?

Kun caman b’an bali k’an mako don an ka kɛnɛya la

Aw y’aw ka sigida­mɔgɔw jateminɛ

Ka baara kɛ ni an yɛrɛ bolokɔrɔminɛnw ye walasa ka makow ɲɛnabɔ

Baara min ka kan ka kɛ, o bɛ waleya cogodi ani a bɛ daminɛ ni fɛn jumɛn na?

Furaw takun ani u tata hakɛ

Ɲɛtaa baara waleyalenw bɛ dɔn cogodi? (Sɛgɛsɛgɛli)

Ka dɔnniya sɔrɔ mɔgɔlakalan sen fɛ - kɛnɛya­baarakɛla bɛ i n’a fɔ karamɔgɔ

Nin gafe in labaaracogo ɲuman

Sigida 1 Farafinfuraw kɛli: kɛcogo ɲuman ani kɛcogo jugu

Farafinfura minnu bɛ se ka bana furakɛ

Subagaya

Ɲininkaliw n’u jabiw an taabolo ani farafinfura dɔw kan

A bɛ dɔn cogodi ko fura dɔw ka ɲi walima u man ɲi?

Den ŋuna jiginni

Jiri minnu bɛ kɛ ka mɔgɔ furakɛ

Kɔnɔkoli ani fiyɛli

Sigida 2 Bana minnu dɔn man di ka bɔ ɲɔgɔn na

Mun bɛ bana bila mɔgɔ la?

Bana suguyaw

Bana minnu bɔlen don olu danfaraw dɔnni gɛlɛyaw

Mɔgɔw bɛ bana minnu kɛ kelen ye u forobatɔgɔw fɛ, o banaw bɛ dɔn ka bɔ ɲɔgɔn na cogo di?

Farigan walima farikalaya

Sigida 3 Banabagatɔ lajɛcogo

Ɲininkaliw

Kɛnɛya kunnafoni kunbabaw

Farilafunteni

Ninakili

Dusukun tantanni

Tansiyɔn tacogo

Ɲɛkisɛw

Tulow, Kankɔnɔna, ani Nu

Golo

Kɔnɔbara

Fasaw ni Jolisiraw

Sigida 4 Banabagatɔ furakɛcogo

Furakɛli kɛrɛn­kɛrɛnnenw ka a ɲɛsin banabagatɔ gɛlɛn ma

Banajugu taamasiɲɛw

Dɛmɛ bɛ ɲini dɔgɔtɔrɔ fɛ cogo min ani waati min na

Kunnafoni lasecogo dɔgɔtɔrɔ ma (kɛnɛya­baarakɛla)

Banabagatɔ ka kunnafonisɛbɛn

Sigida 5 Ka kɛnɛya ka sɔrɔ i ma fura ta

Ka furakɛli kɛ ni ji ye

Ninnu ye walew ye ji sanuman minni ka ɲi minnu na kɔsɛbɛ ka tɛmɛ furaw kan

Sigida 6 Furaw tacogo ɲuman ni u tacogo jugu

An mako bɛ fura la tuma jumɛn?

Dantɛmɛwale juguw furaw tali la

Misali minnu na fura dɔw tali ye farati ye

Sigida 7 Banakisɛ­fagalanw ye mun ye ani u bɛ ta cogodi?

Banakisɛ­fagalanw tali sariyaw

Banakisɛ­fagalan dɔw tali sariyaw

Ni fura ma mako ɲɛ, an ka kan ka ko min kɛ

Banakisɛ­fagalanw tata hakɛ dɔnni nafa

Sigida 8 Furaw hakɛ tata sumacogo ani u dicogo

Hakɛw

Furaw dicogo denyɛrɛniw ma

Furaw ta waatiw

Ni i bɛ fura di mɔgɔ ma

Sigida 9 Labɛn ni ladilikan minnu ka kan ka matarafa pikiri kɛli kama

Pikiri ka kan ka kɛ kun jumɛn na, a man kan ka kɛ kun jumɛn na?

Ni dɔgɔtɔrɔ ye pikiri sɛbɛn aw ka furaw la, aw ka kan ka mun kɛ?

Pikiri ka kan ka kɛ bana cunnen minnu na aw masurunya dɔgɔtɔrɔso la

Aw man kan ka sɔn fura minnu pikiri ma FEWU

Faratiw ni yɛrɛ tangacogow

Gɛlɛya minnu bɛ sɔrɔ fura dɔw pikiri fɛ

Pikiribiɲɛ labɛncogo

Pikiri ka kan ka kɛ fari yɔrɔ minnu na

Pikiri kɛcogo

Pikiriw bɛ denw kɛ lujuratɔ ye cogomin na

Pikirikɛ minɛnw saniyacogo (tobicogo)

Sigida 10 Furakɛli kunfɔlɔ

Aw bɛ aw hakili sigi ani ka aw yɛrɛ minɛ

Ninakili

Dusukun tantanbaliya

Basibɔn

Kirinni

Jogindaw

Jolilabana

Tetanɔsi (Jaŋɔyin / nɛgɛtigɛbana)

Kɔkolo ni kan joginw

Kungolo joginni

Nuci

Disijogin ni galakajogin

Kɔnɔbara joginni

Dimi gɛlɛn juguman kɔnɔna na

Dusukundimi

Kolo karilen, a wurukutulen walima a mugulen

Birintili

Jeninidaw

Kuran kasaaraw

Tubabu bagamafɛnw ka jeninidaw

Polosi ka maramafɛnw

Baga

Bagaji selen mɔgɔ kɔnɔ

Hakililabana minnu ka kan ka furakɛ joona

Ka kɔn Sukarodunbana ma

Kirinni, jali

Fɛnɲɛnama kindaw

Farikolo tanabanaw: a hakɛlama walima a juguman

Funteninatɔɔrɔ balalenw

Tilejenida

Sigida 11 Balo nafama: Mɔgɔ ka kan ka mun ni mun dun walasa a to ka kɛnɛya la?

Balo ɲuman dunbaliya bɛ bana minnu lase adamaden ma

Nafa min bɛ balo ɲuman dunni na

Balodɛsɛ kunbɛncogo: mɔgɔ farikolo mako bɛ dumuni minnu na walasa a kɛnɛman ka to

A bɛ dɔn cogodi ko balodɛsɛ bɛ mɔgɔ la?

Balodɛsɛ kunbɛncogo ni a furakɛcogo

Mɔgɔ bɛ se ka dumuni ɲuman dun cogodi ka sɔrɔ wari caman tɛ a bolo walima dugukolo tɛ a bolo?

Dumuni ɲumanw, minnu da man gɛlɛn

Witaminiw bɛ sɔrɔ fɛn minnu na: furakisɛw, pikiriw, sirojiw, walima dumuniw na?

Witamini nafamaw ni joliseginfura minnu man kan ka dɛsɛ dumuniw na

An ka kan ka dumunifɛn minnu ye ka u to yen

Denmisɛn fitiniw balocogo ɲuman

Hakilina jugu minnu bɛ mɔgɔw la dumuniko la

Kɛnɛyako gɛlɛyaw ka sababu kɛ mɔgɔw ka dumuni duntaw ye

Sigida 12 Kɛnɛya sabati fɛɛrɛw: Yɛrɛtangacogo bana caman ma

Saniya ani bana minnu bɛ sɔrɔ saniya matarafabaliya fɛ

Saniya matarafali sariya kunbabaw

Sigida saniyali

Kɔnɔnatumuw ni fɛnɲɛnamani wɛrɛw minnu bɛ balo mɔgɔ joli la

Sugunɛbilenni

Nugulasugunɛbileni

Sɛgɛlɛn

Wololabanaw

Kɛnɛyako gɛlɛyaw minnu sababu ye sosow ni dimɔgɔw ye

Boloci – yɛrɛtanga fɛɛrɛ bɛɛ la nɔgɔman ani a bɛɛ la ɲuman

Banaw ni jogindaw kunbɛncogo wɛrɛw

Delinako minnu bɛ dankari kɛ kɛnɛya la

Dɔrɔgu tako jugu ni a donni mɔgɔ joli la

Sigida 13 Bana minnu bɛ mɔgɔ minɛ ka caya

Farikolojidɛsɛ

Kɔnɔboli ni tɔgɔtɔgɔni

Fɔɔnɔ

Kungolodimi ni kumabin

Mura walima murasɔgɔsɔgɔ

Nu gerenni ni nuji bɔli

Ɲɛdakololabanaw

Fɛn minnu bɛ mura bila mɔgɔ la

Faritanabanaw

Sisan

Sɔgɔsɔgɔ

Disidimi

Sinkɔrɔkɛrɛdimi

Biɲɛdimi

Kolotugudadimi

Kɔdimi

Jolisirafunu

Koko

Senfunu

Ɛrini

Kirinni (Jali)

Farigan

Sigida 14 Mɔgɔw wajibiyalen don ka taa dɔgɔtɔrɔso la banajugu minnu na

Sɔgɔsɔgɔnijɛ

Fa

Nɛgɛtigɛbana

Kanjabana ni kunsɛmɛnabana

Sumayabana

Farigan min bɛ mɔgɔ bila kumakuntan fɔ la (La Dengue)

Bana min bɛ sɔrɔ nɔnɔkɛnɛ wulibali minni fɛ (La Brucellose)

Tifoyidi (Nɔgɔbana)

Bana min bɛ sɔrɔ ɲimiw, pɛrɛw, ni dabiw ka kinni fɛ (Typhus)

Kuna

Joli min sababu ye kinnifɛn dɔ ye (Leishmaniose)

Kunfilanitu

Samasen

Ɲɛnatumu

Sunɔgɔbana

Sayi nɛrɛmuguma

Sigida 15 Wololabanaw

Wololabanaw furakɛcogo ɲumanw

Wololabanaw dɔncogo

Maɲa

Ɲimiw ni ngarangaw

Dabiw

Npɛrɛw ni ɲɔlangarangaw

Jolimisɛnni ni kisɛkisɛni nɛmaw

Foroforo

Dan

Sumuniw ni funuw

Fari bilenni ni fariŋɛɲɛw (Faritanabanaw)

Furabulu ni fɛn minnu bɛ faritanabana bila mɔgɔ la

Kaba

Sufɛfarigan, Kaba

Banamisɛnni minnu sababu ye nɔgɔ ye (Kaba)

Nɔ jɛman jɛmanw ɲɛda ni farikolo tɔ la

Nɔjɛmanbɔ (tɛgɛ, kan ni ɲɛda la)

Kɔnɔmayafari

Balodɛsɛ min bɛ dankari kɛ wolo la ani wololabana wɛrɛ minnu bɛ sɔrɔ balodɛsɛ fɛ

Goroniw

Sennakuru

Kuruw ni nɔfimanw

Wololakansɛri

Wololasɔgɔsɔgɔnijɛ walima gɛnɛgɛnɛ

Funubana ni kɛn cayali mɔgɔ fari la

Kelebe

Farilajoli min bɛ sɔrɔ joli bolicogo jugu fɛ

Joli minnu bɛ bɔ banabagatɔ la ka a sababu kɛ yɛlɛmabaliya ye dilan kan

Denyɛrɛniw ka wololabanaw

Foroforo (nɔbilenniw)

Foroforo basigilen

Tulonɔgɔ

Sigida 16 Ɲɛw

Ɲɛko gɛlɛya taamasiɲɛw

Ɲɛ joginni

Ɲɛ bilenni ni ɲɛdimi sababuw

Ɲɛjalandimi

Ɲɛjalandimi basigilen

Denyɛrɛni ka ɲɛdimi (ni denyɛrɛni ni ɲɛdimi wolola)

Ɲɛmɔgɔninabana (ɲɛmɔgɔnidimi)

Ɲɛnatansiyɔn

Ɲɛjiforokolabana

Dibi donni ɲɛ kɔrɔ

Ɲɛ taalen kalamɛnɛ fɛ

Ɲɛnasumuni

Sogosu ɲɛ kan (Ptérygion)

Birintili walima joli ɲɛyeelendonda la

Joli bɔli ɲɛ jɛman yɔrɔ la

Joli jiginni ɲɛ yeelendonda yɔrɔ la (Hyphéma)

Nɛ ɲɛyeelendonda la

Ɲɛkanbugun

Surɔfiyen ni ɲɛ jali (Hypovitaminose A)

Tafuge walima dimɔgɔw pantɔla

Fɛnw kɛli fila ye mɔgɔ ɲɛ kɔrɔ

Mara

Sigida 17 Ɲinw, ɲintaraw ani dakɔnɔna

Ɲinw ni ɲintaraw tangacogo

Nɛ ɲin na ani ɲindimi

Ɲintaradimi

Dawolodimi, dakudimi

Nɔ walima tomi jɛmanw dakɔnɔna na

Sufɛfarigan

Sigida 18 Ɲɛgɛnɛsiraw ani mɔgɔ dogoyɔrɔw

Ɲɛgɛnɛsiralabana damadɔw

Bana minnu bɛ sɔrɔ kafoɲɔgɔnya fɛ (dilannabanaw)

Dogoyɔrɔla joliw (cɛya la walima musoya la)

Bolokoli ni musow ka nɛgɛkɔrɔsigi

Sugunɛ labɔjuruni dontuma ni a doncogo (Manajuru min bɛ kɛ ka sugunɛ labɔ mɔgɔ kɔnɔ, Katetɛri)

Muso ka banaw

Cɛ ni muso minnu tɛ se ka bange kɛ (konaya)

Sigida 19 Denbaw ni matɔrɔniw ka kunnafoniw

Muso ka kalolabɔ

Koli jɔli (ni muso si tɛmɛna koli yeli ma)

Kɔnɔmaya

Kɔnɔmaya lajɛliw (peseli)

Peseli kɛ sɛbɛn

Muso ka kan ka labɛn minnu sabati sani jiginni cɛ

Jiginni labɛnni

Denyɛrɛnin ladonni

Tonso bɔli

Basi bɔnni

Jiginni gɛlɛyaw

Ni musoya joginna jiginni senfɛ

Denyɛrɛni ladoncogo

Ladoncogo kɛrɛn­kɛrɛnnen ka ɲɛsin den dɔgɔmanniw ni den sebaliw ma

Denyɛrɛni ka banaw

Denba ka kɛnɛya jiginni kɔfɛ

Sindimi (joli, kurumisɛnniw): ka sin di den ma ani k’i janto sinbara la

Muso ka kansɛribana

Den dalen denso kɔ kan

Kɔnɔtiɲɛni a yɛrɛma

Baw ni denyɛrɛni faratibatigiw

Kɔnɔtiɲɛ laɲininen

Sigida 20 Bangekɔlɔsi fɛɛrɛw—An bɛ se ka fɛɛrɛ minnu tigɛ walasa ka an ka den hakɛ laɲininen sɔrɔ

Bangekɔlɔsi fɛɛrɛw

Bangekɔlɔsi fɛɛrɛ suganticogow

Musow bɛ kɔnɔmaya cogodi

Bangekɔlɔsi fɛɛrɛ

Bangekɔlɔsi fɛɛrɛ wɛrɛw

Laadala bangekɔlɔsi cogoyaw

Ladalafɛɛrɛ minnu bɛ kɔnɔta bali

Mɔgɔ minnu t’a fɛ ka den sɔrɔ tuguni, olu ka fɛɛrɛw

Sigida 21 Denmisɛnw Ladonni

Balo nafama

Den banabaatɔ ni ladonko nɔgɔman ka kan

Saniya ni jinɔgɔlabɔ

Bolociw ni furaw

Kɛcogo wɛrɛ minnu bɛ denmisɛnw ka kɛnɛya makarali la

Denmisɛnw ka kɛnɛyako gɛlɛyaw

Fari fanw banani

Joginniw ni kasaaraw

Kɛnɛya tigilamɔgɔw tɔgɔlakibaruya

Den min bɛ ka mɔ o den ka kɛnɛ de

Mɔni

Denw bilali kalan sira fɛ

Nanfila A: Den ka mɔni kɔlɔsilisɛbɛn

Sigida 22 Mɔgɔkɔrɔba banaw

An kumana bana minnu kan ka tɛmɛ sigida wɛrɛw la

Bana wɛrɛ minnu bɛ mɔgɔkɔrɔbaw minɛ kɛrɛn­kɛrɛnnenya la

Bana minnu ka teli ka mɔgɔw minɛ minnu si bɛ san 40 na

Ka jɛn ni saya ye

Sigida 23 Furamaralan

Fura kelen kelen bɛɛ hakɛ jumɛn ka kan ka kɛ aw bolokɔrɔ?

Furaminɛn maracogo

Furaw sancogo

Fura minnu maralen ka kan ka sɔrɔ denbaya ka furaminɛn kɔnɔ

Sigida furamarayɔrɔ

Ladilikan ka a ɲɛsin dugu butigitigiw ni a fura feerelaw ma

Sigida 24 Sidabana

Sidabanakisɛ taamasiɲɛw

A furakɛcogo

Yɛrɛtangacogo sidabana ma

Musow ni baw ka kɛnɛya

Sidabanakisɛ tigilamɔgɔ walima sidatɔ ladoncogo

Sigida 25 Gafe in kɔnɔ fura kofɔlenw tacogo

Furaw minnu bɛ nin sigida in kɔnɔ

Fura tata hakɛ walima a tacogo

Furaw Kunnafoniw

Banakisɛ­fagalanw de bɛ banakisɛw kɛlɛ

Pikirimuguw (penisilini, pénicilline)

Kunfinnin ni amɔkisisilini, L’ampicilline et l’amoxicilline: banakisɛfura minnu bɛ banakisɛ caman faga

Eritoromisini: min bɛ penisilini nɔnabila

Tetarasikiliniw: banakisɛ caman fagalan

Kuloranfenikɔli, Chloramphénicole: bana gɛlɛn dɔw kɛlɛlan

Silifonamidi, Sulfamidés: fura da nɔgɔn don, min bɛ an senkɔrɔbana caman furakɛ

Sefalɔsiporiniw, Cephalosporines

Banakisɛfura suguya wɛrɛw

Damajalan ni npɔrɔn furaw

Sɔgɔsɔgɔninjɛ furaw

Banaba (bagi, kuna) furaw

Fura wɛrɛw

Sumayafuraw

Ni kɔnɔnatumuniw (tɔgɔtɔgɔninbanakisɛ ni nugulabanakisɛ) don

Musoyabanaw furakɛli la

Wololabanaw

Wololabanaw ni bugu wɛrɛw la

Maɲa ni ɲimi furaw: fɛnɲɛnamafagalanw

Dogoyɔrɔlakuruw furaw

Kababilen ni ɲɛnakaba furaw

Tumufuraw

Nɔrɔnatumu (Kɔnɔnatumu) furakɛli la

Sugunɛbilenni fura

Marafura

Ɲɛ furakɛli

Dimimadalanw

Farigan ni dimi furaw

Dimimadalan jolikɛnɛw kalali senfɛ: kirinnan

Kɔnɔdimifuraw

Kumujiyɛlɛn, nsɔnkunna ani furudimi na

Kumukɛlɛlanw, Antacides)

Furulabanaw fura farinmanw (ɲumanw)

Kɔnɔboli ni jidɛsɛ juguman furaw

Kɔnɔbolifura (Kɔnɔboli gansan)

Kɔnɔ­magayalan (kɔnɔjafura)

Nu gerennen dayɛlɛli la

Sɔgɔsɔgɔ furakɛli la

Sisan furakɛli la

Faritanabanaw ni fɔɔnɔ: fariŋɛɲɛfuraw

Bagafuraw

Ni baga sera mɔgɔ kɔnɔ

Kirinni (jali) fura

Fura minnu bɛ kɛ ka basibɔn juguman kɛlɛ jiginni kɔfɛ

Kuruw (koko)

Balodɛsɛ ni jolidɛsɛ

Bangekɔlɔsi fɛɛrɛw

Sidabanafura

Dusukundimi fura

Kumadenw kɔrɔ

📖 Gafe kɔnɔkow
← Segin kɔfɛ | Taa ɲɛfɛ →